Những ngày gần đây, các không gian mô phỏng đi chùa, lễ Phật, thả hoa đăng trên màn hình thu hút sự quan tâm. Những thảo luận về đi nhà thờ online cũng xuất hiện, mở rộng câu chuyện ứng dụng công nghệ trong đời sống tinh thần. Tuy nhiên, cần phân biệt trò chơi mô phỏng với hoạt động tiếp cận giáo lý, sinh hoạt tôn giáo trực tuyến có hướng dẫn. Đại diện Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhấn mạnh công nghệ có thể hỗ trợ việc học và thực hành, nhưng không thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp tại tự viện.

Dưới góc nhìn kinh doanh, đây là một tín hiệu đáng nghiên cứu. Người dùng có thể tìm đến vì tò mò, giải trí, muốn giao tiếp, tìm cảm giác bình an hoặc gặp trở ngại khi tham gia trực tiếp. Mỗi động cơ tương ứng với một nhu cầu và cách thiết kế sản phẩm khác nhau. Gom tất cả vào khái niệm “thị trường tâm linh số” dễ khiến người phát triển đánh giá sai cơ hội.
 

Lượt truy cập đo sức hút ban đầu; hành vi quay lại mới giúp kiểm chứng giá trị. Người vào thử theo bạn bè chưa chắc trở thành người dùng thường xuyên. Người sử dụng thường xuyên chưa chắc trả tiền. Và người trả tiền một lần chưa chắc tiếp tục đồng hành. Nhầm lẫn giữa các nhóm này có thể biến một biểu đồ tăng trưởng đẹp thành quyết định đầu tư thiếu căn cứ.

Bởi vậy, nghiên cứu thị trường phải đi sâu hơn câu hỏi “Anh chị có thích ứng dụng này không?”. Cần biết người dùng đang giải quyết nhu cầu bằng cách nào, điều gì còn bất tiện, sản phẩm mới cải thiện được bao nhiêu và vì sao họ sẽ quay lại khi mạng xã hội chuyển sang chủ đề khác. Phỏng vấn giúp hình thành giả thuyết; hành vi thực tế và thử nghiệm thanh toán mới giúp kiểm chứng giả thuyết ấy.

Câu hỏi tài chính tiếp theo là: Ai trả tiền, trả cho giá trị gì và trong bao lâu? Người sử dụng có thể trả cho nội dung chất lượng hoặc tiện ích phù hợp; tổ chức có thể chi ngân sách cho hạ tầng phục vụ cộng đồng; nhà tài trợ có thể hỗ trợ mục tiêu văn hóa, giáo dục. Đây là những hướng cần thử nghiệm, chưa thể xem là doanh thu chắc chắn. Đóng góp tự nguyện cũng không nên được mặc nhiên dự báo như khoản thu định kỳ.

Với lĩnh vực tín ngưỡng, thiết kế nguồn thu càng cần sự minh bạch. Phí công nghệ, vật phẩm giải trí và khoản đóng góp tôn giáo phải được phân định rõ. Việc gắn chi tiêu với lời hứa về phước báu hoặc đổi vận có thể khai thác sự bất an của người dùng, làm tổn hại niềm tin. Bảo vệ dữ liệu và tôn trọng văn hóa phải được tính ngay từ thiết kế sản phẩm.

Hiệu quả kinh doanh cũng không thể đánh giá chỉ bằng doanh thu. Cần theo dõi tỷ lệ quay lại theo từng nhóm người dùng, tỷ lệ trả tiền lặp lại, chi phí thu hút khách hàng và phần tiền còn lại sau chi phí phục vụ. Máy chủ, kiểm duyệt, bảo mật, nội dung và chăm sóc cộng đồng vẫn cần ngân sách khi lượng truy cập giảm. Một sản phẩm dễ làm thử chưa chắc rẻ để vận hành lâu dài.

Đây cũng là điểm yếu của các mô hình nhân bản: sao chép được giao diện nhưng chưa chắc hiểu động cơ sử dụng. Khi nhiều sản phẩm cùng tranh một nhóm khách tò mò, lợi thế phải đến từ nội dung đáng tin cậy, trải nghiệm phù hợp, quan hệ với cộng đồng và năng lực vận hành. Thêm một chữ “online” chưa đủ tạo ra khác biệt.

Tuy nhiên, sản phẩm ngắn hạn không mặc nhiên là lãng phí. Một trải nghiệm giải trí hoặc chiến dịch truyền thông có thể thành công nếu mục tiêu, ngân sách và thời hạn được xác định rõ. Sự lãng phí xuất hiện khi đầu tư như một nền tảng dài hạn trong khi chỉ có bằng chứng về sự tò mò ngắn hạn. Với dự án cộng đồng, hiệu quả còn cần đo bằng khả năng tiếp cận và lợi ích xã hội, đi cùng nguồn tài trợ đủ bền vững.

Hướng đi đúng của chuyển đổi số bắt đầu từ việc cải thiện một nhu cầu cụ thể: giúp người ở xa tiếp cận nội dung đáng tin cậy, hỗ trợ người gặp hạn chế đi lại, bảo tồn di sản hoặc nâng hiệu quả quản lý. Nên thử ở quy mô nhỏ, đo kết quả và đặt trước điều kiện mở rộng, điều chỉnh hay dừng lại.

Trào lưu có thể mở cánh cửa thị trường. Sản phẩm chỉ đứng vững khi người dùng còn lý do để quay lại và bên tài trợ còn lý do để tiếp tục chi trả. Chuyển đổi số trưởng thành được thể hiện ở giá trị còn lại sau khi sự mới lạ qua đi.